cjan  cjan  [FO]

  1. s.m. [FO, TS] zool. animâl origjinât dal dumiesteament dal lôf, selezionât o diferenziât in plui taiis, colôrs e funzions che a puedin jessi di cjace, di vuardie, di compagnie e v.i., lat. sient. Canis lupus familiaris:  ancje Delsar al veve lis sôs bestiis che ur voleve ben: trê cjans danês, tacolâts blancs e neris, grancj come vidiei, che a mangjavin biscots e bistechis: fortunâts e siôrs (Riedo Pup, I furlans e lis bestiis); il cjan, tignût a bade dal baston dal piorâr, si jere metût a urlâ di lôf (Pieri Somede dai Marcs, Clâr e scûr)
    Sin. totò , cjan di vuardie ipon. , cjan di cjace ipon. , cjan di cjase ipon. , cjan miscliç ipon. , cjan bastart ipon. , cjan barbin ipon. , cjan di pastôr ipon. , brac ipon. , cjan di becjâr ipon. , cjan di buride ipon. , cjan di ferme ipon. , mastin ipon. , bolpin1 ipon. , cjan di taur ipon. , cjan di pioris ipon. , cjan lupin ipon. , cjan lunc ipon. , cjan di tacs ipon. , cjan paiâr ipon. , cjan di paiâr ipon. , pumar ipon. , levrîr ipon. , cjan todesc ipon. , cjan lôf ipon. , cjan pastôr ipon. , cjan di vuaite ipon. , cjan di jeur ipon.
    Cfr. cjice , vuacâ , vuicâ , cainâ , rugnâ , ruzâ , baiâ1 , baulâ , urlâ
  2. s.m. (fam.) in frasis neg., nissun:  no cjatavin un cjan che le compràs chê braide (Alan Brusini, Par stradis lungjis); al si cjalà dulintor, come se al speràs che cualchidun al fos li a spietâlu. Ma nol jere nancje un cjan (Carlo Sgorlon, Prime di sere)
    Sin. anime , nissun
    1. ancje in frasis afermativis, cualchidun:  o provarai a viodi se o cjati un cjan che us e compri (Carlo Sgorlon, Prime di sere)
  3. s.m. (fig.) in comparazions o espressions che a vuelin esprimi in gjenerâl cundizions negativis
    1. incapacitât, incompetence:  un lavôr di cjan, propit: si scuen tornâ a fâ dut
    2. fadie, strache:  ancje vuê o ai scugnût lavorâ di cjan di un scûr a chel altri
    3. malinconie, umiliazion, disperazion:  come cjans bastonâts, cu la code fra lis gjambis, si jentre in stazion (Arturo Feruglio, Viaç a Vignesie); lant ator pe cjase, di une stanzie a di chê altre, lant sù te cjamare o te stale come un cjan restât cence paron, po par parâle vie si è metût a bevi (Pieri Menis, Chei di Muraie)
    4. solitudin:  nol jere jentrât plui in glesie e il plevan al diseve che al sarès muart cence pintîsi, bessôl come un cjan (Pieri Somede dai Marcs, Nadâl); al passà di cheste vite çavariant, misar e bandonât tant che un cjan (Josef Cjargnel, La liende di Dimponç)
    5. dispresi:  jo o podarès lâ dentri, parâju fûr di ca come doi cjans (Costantino Smaniotto, Co l'amôr al cimie); pardut, soldâts cui fusîi… E feminis, puaris feminis ebreis, a scovâ, a scjariâ vagons, cjaladis come cjans rabiôs des sentinelis (Pieri Menis, Zilugne)
    6. crudeltât, tristerie:  chel cjan al sarès bon di vendi sô mari
    7. ancje par volê dî devozion, sumission, obedience:  al rive il ministri cul federâl e cun lui une sdrume di fassiscj cu la acuile sul cjâf che, come cjanuts, vignivin daûr (Pieri Somede dai Marcs, La veretât e va ben simpri dite)
    8. adi. brut, dûr di sopuartâ:  fâ une vite cjane
  4. s.m., adi. in esclamazions, imprecazions e ofesis:  si svilupe un dibatit democratic, in plene regule: cretin di un prepotent, ma jo ti gjavi i voi, brute sgrembie, cjan ledrôs, cjice bastarde (Laurin Zuan Nardin, Lis domandis); a mi mi si à spacât il cûr cuant che al è lât vie, chel fi di un cjan! (Luciano Rocco, La foghere); «O demoni! O cjan e fûr!», i disè. «Ti ài pescjât, po! Jo sudâ e tu robâmai [i lens za taiâts]? Eh, no! Poie jù svelt chel cos e sparìs! E pree Diu che no ai une cjadree tes mans, che o te romparès jù pe schene!» (Meni Ucel, Zebec); Martinis, cjan da la ue! Nô o varessin di dismontâ a sîs e dutis lis voltis che nus tocje di controlâ Ashgrove si finìs a dîs! Cumò vonde! (Franco Marchetta, Light my Fire)
    Sin. can , cagn
  5. s.m. [TS] arm. intes armis di fûc, jeve che e je fate movi svelte di une suste e che e va a bati daûr de fissete par fâ sclopâ la cjarie:  el cjan de sclope al jere sence suste (Pieri Corvat, El cuarantevot)
  6. s.m. rimpin pal solit di metal che al covente par sierâ vistîts o sim., tal puest dai botons:  i cjans dal bust
    Cfr. asule , cjice , incjanâ , discjanâ
  7. s.m. bande daûr de lame dal curtìs, chê che no taie
    Sin. schene
  8. s.m. [TS] edil. ognidun dai trâfs che a vignin injù par tignî sù une ale di cuviert o infûr par tignî sù un solâr o sim.:  i miei fruts a son ducj imboreçâts cu la idee di comprâ lis cjampanutis di crep. A àn traficât dute une zornade a inclaudâ tocs di len, sot un cjan dal puiûl, par picjâlis (Maria Forte, La tiere di Lansing)
    Sin. biscantîr , trâf iper.
    Cfr. jone , morâl2 , diurint , cjadene , filâr , cuarde
Polirematichis e espressions idiomatichis Proverbis:
  • a Nadâl un pît di gjal, prin dal an un pît di cjan
  • a Nadâl un pît di gjal, prin dal an un pît di cjan, a sant Antoni un pît di demoni
  • aghe e pan, mangjâ di cjan
  • al è miôr un cjan che al baie che no un che al tâs
  • al è plui ce fidâsi dal cjan che al baie che no di chel che al tâs
  • al lôf il cjan i mostre i dincj
  • al mene la code il cjan no par te ma pal pan
  • al sta il cjan pe spese
  • al vûl rispietât il cjan dal paron
  • ancje il cjan cul menâ la code si vuadagne la spese
  • cjan che al baie nol fâs mâl
  • cjan che nol baie al muart
  • cjan e vilan no sierin mai la puarte
  • cjan nol baie di lôf
  • cjan nol mangje cjar di cjan
  • cjan vieli nol baie dibant
  • cjar di vedran no le vûl nancje il cjan
  • cjastie la cjice par che il cjan al resti a cjase
  • cjaval, cjan, femine e sclope no si imprestiju mai
  • cuant che il cjan al baie, il paron al à baiât
  • cuant che il lôf al devente vieli, i cjans i pissin intor
  • cui che al refude pan al è piês di un cjan
  • cui che al vûl stâ san che al pissi dispès tant che il cjan
  • cui che al vûl un cjan di cjace che lu cjoli di raze
  • dai al cjan che al è rabiôs
  • dai al cjan cuant che al scjampe
  • fra cjans no si muardin
  • i bêçs dai vilans e i coions dai cjans a son i prins a mostrâsi
  • il cjan al à i dincj in bocje
  • il cjan al è il plui fedêl amì dal om
  • il cjan dal ortolan nol mangje la salate e no le lasse mangjâ
  • il cjan di doi parons al mûr di fam
  • il cjan nol mene la code par dibant
  • il cjan nol môf la code se no si lu paie
  • il miôr amì dal om al è il cjan
  • il sorturc a sant Zuan a la panze dal cjan, a sant Pieri a la panze dal puieri
  • la cjar dal vedran no le mangje nancje il cjan
  • la lune no sint il baiâ dai cjans
  • la tampieste e cole simpri sui cjans magris
  • lasse stâ cuiet il cjan cuant che al duar
  • lauditi cjan che tu âs la code lungje
  • lauditi cjan che tu âs une biele code
  • miôr lâ vie a gjat che lassâsi come cjans
  • miôr lâ vie a gjat che lassâsi come cjans, cence nasâsi
  • miôr laris ogni un tant che no mantignî simpri il cjan
  • nancje il cjan nol mene la code dibant
  • ni par baiâ di cjan ni par ronâ di mus nol è stât mai fermât il cors de lune
  • ni par bondance ni par cjaristie no reste la cjar in becjarie che il cjan o il gjat le puartin vie
  • no si po dâi al paron? une clapade al cjan
  • no stâ tocjâ il cjan cuant che al duar
  • novantenûf voltis il jeur e une il cjan
  • ogni cjan al è leon a cjase sô
  • ogni cjan al laude la sô code
  • ogni cjan al laude la sô code, ogni femine il so frut
  • pan e nôs, gustâ di spôs; nôs e pan, gustâ di cjan
  • prin dal an, pas di cjan; Pifanie, pas di strie
  • prin dal an, un pît di cjan; Pifanie, un pît di strie
  • purcit di mulinâr, cjan di becjâr, fantate di ostarie no convegnin ogni massarie
  • sant Zuan nol imbroie une code di cjan
  • si amin tant che il cjan e il gjat
  • ucii il cjan al lôf se tu vûs che no ti vegni cuintri
  • un bon avocat al fâs passâ par cjan ancje il gjat
  • une volte al cor il cjan e une volte al cor il jeur
  • vuarditi dal cjan che al tâs
  • vuarditi dal cjan che nol baie
Cul patrocini di
Universitât dal Friûl